Đề tài lưu giữ Vĩnh Phúc và quân Cờ Đen vào cuộc kháng Pháp ở Việt phái nam hồi cuối thế kỷ XIX đã được nhiều nhà sử học ở trong và ngoài nước như Pháp, Mỹ, Nhật, Trung Quốc, v.v… quan tâm và nghiên cứu. Một trong những năm 1960, trên tập san Nghiên cứu lịch sử hào hùng đã mở ra nhiều cuộc tranh biện nhằm reviews lại các nhân vật và sự kiện định kỳ sử. Trong khi một vài nhà sử học tôn vinh những góp sức của lưu Vĩnh Phúc đối với công cuộc kháng Pháp của Việt Nam, thì trằn Huy Liệu lại có ý kiến nhận không giống (1). Chúng ta hãy cùng nhau xem lại ý kiến này.

Bạn đang xem: Thế giới của những quân cờ


*

Francis Garnier bị con bài Đen đâm bị tiêu diệt ở cầu Giấy.


Trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 42, năm 1962, Trần Huy Liệu đã dũng cảm và trung thực lúc biểu lộ thái độ tôn trọng sự thực khách quan liêu trong bài viết nhan đề: “Góp ý kiến về việc đánh giá giữ Vĩnh Phúc và quân Cờ Đen vào cuộc kháng Pháp ở Việt Nam”. Ông viết: “Tôi chắc các bạn cũng đồng ý với tôi rằng: đánh giá lưu Vĩnh Phúc và quân Cờ Đen trong cuộc kháng Pháp ở Việt nam giới là một vấn đề phức tạp, cần phải nhìn vào nhiều mặt với những khía cạnh của nó. Nếu chỉ nhìn vào một mặt nào thì tất nhiên tránh không khỏi phiến diện, chủ quan lại rồi hoặc khen quá hoặc chê quá…

Muốn tránh những suy luận chủ quan tiền hoặc thổi phồng lên, hoặc bóp méo đi, tôi dịch ra đây một bài hịch thề quân của lưu Vĩnh Phúc. Đọc nó, chúng ta chẳng những thấy tinh thần quả cảm của lưu lại mà còn thấy cả lập trường của lưu giữ để đánh giá Lưu mang lại đúng…

“Đề đốc tam tuyên oách hùng đại tướng quân… thề với cha quân: Nước Việt phái nam từ khi cống chim trĩ trắng đã biết Trung Quốc có thánh nhân buộc phải không dám đứng riêng lẻ ở ngoài, mà vẫn sống trong vòng che chở đùm bọc. Vài nghìn năm trở lại đây, Trung Quốc đối đãi bằng tấm lòng thành thực, lại ban ơn huệ, yêu thương như ruột thịt, thân như gia đình. Nếu gặp hoạn nạn từ ngoài đến giỏi từ trong xuất hiện đều được thiên triều giúp đỡ. Thần dân Việt nam chỉ biết có Trung Quốc, ko biết có nước nào khác, yêu cầu không giao thiệp với nước ngoài.

“Nước Việt nam giới dẫu bé nhỏ, trước cơ làm người bầy tôi ko xâm lấn, không phản bội của Trung Quốc. Ni nước Việt phái nam có nạn tất nhiên phải được Trung Quốc giúp đỡ… Chịu ơn sâu, nghĩa nặng của vị Đại hoàng đế Trung triều, tôi không thể đùn đẩy trách nhiệm mang đến ai, các binh sĩ cũng vì nghĩa ko được phép từ chối… giặc với ta thề không cùng đứng. Ta với giặc nghĩa không thể cùng sống. Ni các quân sĩ chúng ta phải rước hết thần uy để xông lên phía trước, chỉ có tiến chứ không có lùi. Ai giết một đầu Tây thì được thưởng 50 lạng bạc. Nếu kẻ cầm đầu thì được thưởng gấp đôi… Các binh sĩ ai muốn nhân phen này lập công lớn nghiệp lớn hãy theo ta cùng bước”.

Qua bài hịch kể trên, chúng ta thấy gì?

– lưu Vĩnh Phúc có tinh thần chống đế quốc chủ nghĩa, nói rõ rộng là chống Pháp xâm lược. Cố nhiên là ta ko thể đòi giữ và đồ đảng phải có tinh thần chống đế quốc chủ nghĩa theo kiểu ngày nay. Tinh thần bài Pháp lúc ấy còn có trộn cả tính chất bài ngoại.

Điểm thứ nhị mà chúng tôi nhận thấy là quân Cờ Đen của lưu giữ Vĩnh Phúc ko phải là một đội quân đánh thuê như có người đã nói, mà là đạo quân chiến đấu có mục đích rõ ràng. Chúng ta vẫn không quên quân giữ khi mới sang trọng Việt Nam ko phải mục đích là quý phái đánh Pháp ở nước ta, mà còn sống theo lối giữ khấu, cát cứ từng địa phương và cướp bóc nhân dân, nhưng sau khoản thời gian được triều đình Huế dung nạp rồi thì đạo quân của lưu giữ trở buộc phải là địch thủ số một của quân xâm lược Pháp, là kẻ thù không thể hòa giải được đối với thực dân Pháp.

“Phó đề đốc Tam Tuyên là giữ Vĩnh Phúc xin bố cáo về tội ác của Pháp. Nước Việt nam giới kể từ lúc nhà Tần nhà Hán trở về đều thuộc vào nước Trung Hoa, đến nhà Tống mới đứng ra khu vực ngoài. Trước nhà Minh còn đặt thành hàng tỉnh, mang đến đến triều Đại Thanh, dẫu vua nước Việt có cố gắng triều đổi họ cũng vẫn dự hàng phiên thuộc, cống nạp có định kỳ. Việc này đã chép vào sử sách, dẫu một đứa trẻ nhỏ cũng đều biết Việt phái nam là thuộc quốc của Đại Thanh, có lẽ nào chỉ nước Pháp là ko nghe biết ư? Nếu Pháp đã hòa hiếu với Trung Quốc mà lại còn động chạm tới thuộc quốc của Trung Quốc, như thế là dùng binh với nước Việt khác gì dùng binh với Trung Quốc. Gây hấn là vị người Pháp trước bắt buộc Đại hoàng đế Trung Quốc cả giận, phái quân đi đánh, nước Pháp còn nói gì được nào? Như thế quân Trung Quốc kéo vào Việt Nam, nước Pháp cũng không thể viện đến công pháp quốc tế, nói là hai nước đương đánh nhau, một nước ngoài khác không thể can thiệp vào để áp dụng ở phía trên được”.

Có lẽ tôi không phải dịch để dẫn chứng nhiều rộng nữa về quan điểm tham chiến của giữ Vĩnh Phúc do Lưu tự nói ra. Cũng phải thấy thêm rằng: đạo quân Cờ Đen lúc tham chiến ở Việt nam giới về danh nghĩa, là dưới quyền của tiết chế quân vụ Hoàng Kế Viêm yêu cầu tới lúc triều đình Huế hàng Pháp thì quân Cờ Đen cũng phải rút. Cũng sau thời điểm triều đình Huế hàng Pháp rồi, phong trào khởi nghĩa của các văn thân, dựa vào quần chúng các địa phương, nổi dậy từ nam chí Bắc thì lúc ấy quân Cờ Đen đã rút về Trung Quốc rồi. Ý tôi muốn nói quân Cờ Đen khi đánh Pháp ở Việt phái nam vẫn nằm trong khuôn khổ của triều đình Huế, không phải dựa được vào quần chúng Việt Nam, tiếp hợp với luồng khởi nghĩa của các nhân sĩ ái quốc Việt nam giới để kéo dài cuộc kháng Pháp tới vài chục năm sau, bởi vì đó, muốn mang lại quân Cờ Đen tính chất quần chúng điểm mầu sắc quốc tế hay tiêu biểu đến mối đồng minh chiến đấu của hai dân tộc Việt – Trung cũng thật là khó thông và có lẽ chính lưu lại Vĩnh Phúc, thủ lĩnh quân Cờ Đen, cũng ko dám nhận như vậy.

Chúng ta một mặt khẳng định thành tích lớn lớn vào cuộc đánh Pháp của quân Cờ Đen, thì một mặt khác, chúng ta cũng không được chối cãi những hành vi lưu giữ manh của quân Cờ Đen đã xâm phạm đến tính mạng và tài sản của nhân dân Việt Nam. Nhiều bạn đã dồn cả những chuyện tội ác ấy là do thực dân Pháp bịa ra để sứt nhọ đạo quân chiến thắng Cờ Đen và hòng phá hoại tình hữu nghị giữa quần chúng. # hai nước Trung – Việt. Nhưng lại có phải tất cả những chuyện có ghi trên sử sách và truyền tụng vào dân gian đều là bởi vì kẻ thù của chúng ta “nặn” ra cả hay không? Ngày nay chúng ta bàn đến vấn đề này thì sự việc diễn ra đã cách với chúng ta đến gần tám, chín mươi năm, dẫu vậy những ấn tượng rùng rợn, những chuyện khủng khiếp còn lưu lại hành vào dân gian, vị các cố lão kể lại, đi đến đâu cũng có thể nghe thấy được. Chúng ta có thể hoài nghi hết thẩy đều là sự thật cả, nhưng lại nhất định không thể nói là “hư cấu” cả. Có bạn đã nói với tôi rằng: quân Cờ Đen có xâm phạm đến tính mạng và tài sản của một số người Việt Nam tuy vậy có thể là đối với bọn địa chủ, bọn phản động, chứ không phải đối với quần chúng Việt phái nam nói chung. Nói theo kiểu này thì những việc giết người cướp của của toán quân Cờ Đen nào đó lại đứng trên lập trường giai cấp, không nên quở trách mà lại đáng tán dương nữa là khác. Tôi ko hiểu các bạn đọc yêu quý có ai đồng tính với cái “thuyết” này không? Với óc tưởng tượng chủ quan lại và ngụy biện, giả thuyết này đã quay lưng lại sự thật vì chưng đông đảo quần chúng. # đề ra, mà lại còn lấy cả quan tiền điểm người đời nay để gán đến người đời xưa một cách phi lịch sử?

Một số bạn đọc khác đã rơi vào “thành phần chủ nghĩa”, chỉ nhìn quân Cờ Đen là những người nông dân chống phong kiến ở Trung Quốc tuyệt gán mang lại quân Cờ Đen là dư đảng của Thái Bình thiên quốc để đi đến kết luận rằng quân Cờ Đen là đạo quân nông dân, đạo quân cách mạng mà đã là nông dân thì chắc là tốt rồi. Ở đây, tôi không cần phải dựa vào tài liệu để chứng minh rằng quân Cờ Đen với thành phần nông dân thì cũng không đủ để đảm bảo rằng nó sẽ ko trở cần lưu manh, thoái hóa… Chẳng những thế, một đoàn quân thất cơ lỡ vận đã từng lấy cướp bóc làm kế sinh nhai, lưu giữ lạc ở nước ngoài thì làm sao còn giữ được phong độ của một đạo quân chống phong kiến, còn giữ được tính chất lương thiện của người nông dân?”

Trên trên đây là những luận điểm chính của Trần Huy Liệu về lưu Vĩnh Phúc và quân Cờ Đen. Lưu Vĩnh Phúc đặt mục tiêu chính khi tham chiến chống thực dân Pháp xâm lược tại Việt nam giới là để bảo vệ mang lại “thuộc quốc của Đại Thanh” như họ lưu từng tuyên bố buộc phải quân Cờ Đen đã tạo ra biết bao tai họa đến nhân dân Việt Nam. Ông Nguyễn Việt, bút danh Nguyễn Văn Nhân, cán bộ nghiên cứu Ban Lịch sử Cận đại Việt Nam, Viện Sử học, đã chứng minh đến những luận điểm của Trần Huy Liệu bằng cách cung cấp thêm những bằng chứng cụ thể và xác thực vào bài viết: “Cuộc điều tra về hành động của quân Cờ Đen lưu lại Vĩnh Phúc tại một số làng thuộc ngoại thành Hà Nội” (2), đăng bên trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử năm 1962, số 42, từ trang 26 đến trang 9. Dưới đây, chúng tôi xin giới thiệu những điểm chính của bài viết này:

Theo sự cắt cử của tòa soạn tập san Nghiên cứu Lịch sử, chúng tôi đã về một số làng thuộc ngoại thành Hà Nội. Sau đây, chúng tôi ghi ko thêm không bớt, đúng như lời các cụ phụ lão đã nói với chúng tôi.

Cụ tôi, nguyên là một võ sinh, lúc quân Cờ Đen về vùng này. Cụ tôi thường kể lại rằng quân Cờ Đen đánh rất táo bạo, tuy thế phải cái xuất xắc tàn sát hãm hiếp nhân dân… Ở làng Nghĩa Đô, xóm Giếng có rào tre kín dân xóm không chạy. Khi quân Cờ Đen đến họ phá được cổng xóm vào cho nên vì thế xóm Giếng bị phá nhiều nhất, đàn ông bị giết và đàn bà sau khoản thời gian bị hiếp, cũng bị giết chết… Ở nơi nào dân không chống cự, thì đàn ông bị bắt đi tải đồ, đàn bà bị hiếp, của cải bị cướp đi. Ai chống cự lại lập tức bị chém đầu. Cụ Đặng Nghị 72 tuổi, ở xóm An Phú (Nghĩa Đô) nói: “Thường đàn ông bị bắt đi khuân vác. Vào làng nào là vơ vét gà, vịt và bổ đi bắt lợn. Gặp đàn bà thì dù già trẻ cũng đều bị hiếp và họ gắng phiên nhau để hiếp. Theo các cụ kể lại như vậy là mặc dù Cờ Đen có thắng được Tây nhiều trận, tuy nhiên vì quá tàn ác cho nên vì thế đã mất lòng dân, ở xã tôi và các xã xung quanh, hiện còn có tục là hễ nhà nào có chó dữ hoặc gà sống tốt đạp mái, thì gọi nhỏ chó hoặc nhỏ gà đó là con “Cờ Đen”.

Cụ Lại Phú Be thuật lại: sau khoản thời gian thắng Pháp ở Cầu Giấy, quân Cờ Đen đi cướp bóc, giết, hiếp nhiều lắm làm mang lại dân xã chúng tôi căm phẫn. Cụ xã đoàn coi chùa quan Âm có mở một tiệc rượu thết mấy thương hiệu tướng Cờ Đen rồi sau chuốc mang lại chúng say, giết luôn luôn cả bọn. Sau đó cụ phải trốn khỏi chùa trong 5, 6 tháng. Chùa bị Cờ Đen phá sập, mãi về sau mới được dân dựng lại.

Làng Hồ Khẩu ở Bưởi cũng là một làng bị Cờ Đen tàn phá rất nhiều. Người đi đã khổ, người ở lại làng thì càng khổ hơn nữa. Một số trai tráng ở lại tổ chức bảo vệ xóm làng, mặc áo giấy bản bồi, phần lớn đều bị giết. Người chỉ huy là cụ Bát cũng bị giết. Vợ cụ Bát có mang gần ngày đẻ bị Cờ Đen bắt hiếp trụy thai… Cụ tôi có nói rằng mặc dù Cờ Đen thắng Tây nhưng dân làng rất oán ghết vì ngoài việc bắn giết hiếp tróc, bọn chúng còn vơ vét của cải từ nồi niêu, bát đĩa đến lợn, gà, vịt… khi dân làng trở về thì gần như trắng tay, chỉ còn một số giấy vất vào bể nước là nguyên vẹn… Đến lúc Cờ Đen rút đi, dân làng, vì làm nghề giấy là chính, có rất ít ruộng đất, do đó hàng năm tiếp theo vẫn chưa phục hồi lại được.

Bà cụ thân ra đời chúng tôi nói chuyện lại là có những bà mẹ, thấy nhỏ gái còn bé bị hiếp, kêu nài xin chịu gắng con, liền bị chém băng đầu… Trước Cách mạng tháng Tám, vào trung tuần tháng Tư, gần như hầu hết các gia đình xóm tôi, đều có giỗ cụ, giỗ ông bà, giỗ bố…, tức là giỗ những người chết vì Cờ Đen”.

Trong bài “Biến đổi trăm năm trong chiến lược ngoại giao nước lớn của Việt Nam”, nhì tác giả Tôn Hồng Niên – vương vãi Sâm: Giáo sư, Viện Nghiên cứu Việt Nam, Học viện chủ nghĩa Mác, Đại học Trình Châu, đã viết: “Trong vua quan tiền nhà Nguyễn có người với ảo tưởng đối với “chủ quyền và độc lập hoàn toàn”, quân và dân yêu nước lại lo lắng đến thủ đoạn ở phía sau, tự phát cùng với quân Cờ Đen vì chưng Lưu Vĩnh Phúc lãnh đạo chống lại quân Pháp, đồng thời kêu gọi vua Tự Đức sớm sang trọng cầu viện Trung Quốc kịp thời. Sau năm 1880, quân Pháp ráo riết tấn công Việt Nam, vua Tự Đức mới ý thức được tính chất nghiêm trọng của vấn đề, nhiều lần cử người thanh lịch Trung Quốc cầu viện. Chính phủ Trung Quốc vì thế đã nhiều lần giao thiệp với Pháp, lại trên cơ sở quan liêu hệ tông – phiên làm cơ sở, đưa quân đến đóng ở Bắc Bộ Việt Nam, tiếp theo chiến tranh Trung – Pháp nổ ra, lửa chiến đấu lan đến ven biển Trung Quốc, cho đến năm 1885, Trung Quốc mới ko thể không thừa nhận Việt Nam bởi vì Pháp “bảo hộ”.

Xem thêm: Một Số Thông Tin Thú Vị Từ Bài Phỏng Vấn Các Nhân Vật Trong Kuroko Basket

Việc đánh giá lưu Vĩnh Phúc giữa các nhà sử học luôn luôn có sự khác biệt từ trước đến nay. Xem xét những cách nhìn khác nhau về lưu lại Vĩnh Phúc và quân Cờ Đen giúp họ tìm ra sự thực lịch sử và thấy rõ hơn giá trị những luận điểm của Trần Huy Liệu.